ΑΡΧΑΙΩΝ ΝΕΚΤΑΡ ΜΕΛΙΣΣΩΝ

Από τους προϊστορικούς χρόνους οι άνθρωποι ήξεραν να παίρνουν το μέλι και να το χρησιμοποιούν στη διατροφή τους. Επί πολλούς αιώνες το μέλι ήταν η μόνη γνωστή γλυκαντική ουσία. Οι Θεοί του Ολύμπου τρέφονταν με νέκταρ και αμβροσία. Ο Ησίοδος και ο Πίνδαρος αναφέρουν ότι ο Αρισταίος, γιος του Απόλλωνα θεού της μουσικής και της αρμονίας, και της Κυρήνης, κόρης του βασιλιά των Λαπιθών Υψέα, ήταν ο εισηγητής της καλλιέργειας των μελισσών, του σταφυλιού και της ελιάς, ο προστάτης των βοσκών και των κυνηγών, θεράποντα της ιατρικής και της μαντικής. Ο Αρισταίος γεννήθηκε στην Λιβύη και ο Ερμής τον πήρε και τον πήγε στη Γαία και στις Ώρες για να τον αναθρέψουν. Πρώτος σταθμός του Αρισταίου είναι η Κέα όπου δίδαξε τους κατοίκους του νησιού και τη μελισσοκομία. Έτσι, ο Αρισταίος υπήρξε για τους ανθρώπους και μάλιστα για τους κατοίκους της Κέας, ο πρώτος εφευρέτης μιας σειράς από χρήσιμες τέχνες κυριότερη από τις οποίες ήταν η μελισσοκομία. Ο Αρισταίος και η μέλισσα θα γίνουν τα βασικά σύμβολα της Κέας και θα απεικονισθούν στα νομίσματα της Τουλίδας, της Καρθαίας και της Κορησίας.

Ο φτερωτός Αρισταίος, λεπτομέρεια από μελανόμορφο αμφορέα του 540 πΧ.)

Η μέλισσα εμφανίστηκε στον πλανήτη μας την Τριτογενή περιόδο στην αρχή της Καινοζωϊκής εποχής, δηλαδή πριν 65 εκατομμύρια χρόνια, πολύ νωρίτερα από την εμφάνιση του ανθρώπου. Αν υποθέσουμε ότι μαζί με τις μέλισσες εμφανίστηκε και το μέλι , μπορούμε να συμπεράνουμε με σιγουριά ότι από τότε μέχρι σχεδόν το 16ο μ.Χ. αιώνα το μέλι ήταν το μοναδικό ζαχαρώδες μη παρασκευασμένο τρόφιμο στον τότε "γνωστό" κόσμο. Η αρχή της ελληνικής μελισσοκομίας χάνεται στο απώτερο παρελθόν της μυθικής εποχής.

 ΤΑ ΦΤΕΡΑ ΠΟΥ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΕ Ο ΔΑΙΔΑΛΟΣ ΗΤΑΝ ΑΠΟ ΚΕΡΙ  ΚΗΡΥΘΡΑΣ ΜΕΛΙΣΣΩΝ

 Το αρχαιότερο πρόσωπο το οποίο εμφανίζεται εις το χώρο της μελισσοκομίας είναι ο Αρισταίος. Ο Αρισταίος, μία από τις πλέον αινιγματικές μορφές της αρχαίας ελληνικής λαϊκής θρησκείας, υπήρξε η κυριότερη μορφή του μυθολογικού κύκλου της Κέας.

Καρπός της ένωσης του Απόλλωνα με την νύμφη Κυρήνη, είδε το φως στην Αφρική, στα παλάτια της Λιβύης. Μόλις γεννήθηκε ο Αρισταίος, ο Ερμής τον παρέδωσε στην Γαία και στις Ώρες για να τον αναθρέψουν. Κι ήταν αυτές που έσταζαν στα χείλη του βρέφους, νέκταρ και αμβροσία κάνοντάς τον αθάνατο. Όταν μεγάλωσε ο Αρισταίος οι Μούσες τον δίδαξαν την μαντική και την ιατρική. Από τις Νύμφες διδάχθηκε την καλλιέργεια του αμπελιού, της ελιάς, αλλά και τη μελισσοκομία, τέχνη που θα τον χαρακτηρίζει στο εξής περισσότερο από κάθε άλλη.

Πρώτος σταθμός του Αρισταίου θεωρείται η Κέα όπου δίδαξε τους κατοίκους του νησιού και τη μελισσοκομία. Έτσι ο Αρισταίος υπήρξε για τους ανθρώπους και μάλιστα για τους νησιώτες κατοίκους της Κέας, ο πρώτος ευρετής μιας σειράς από χρήσιμες τέχνες κυριότερη από τις οποίες ήταν η εκτροφή των μελισσών. Ο Αρισταίος και η μέλισσα θα γίνουν τα βασικά σύμβολα του νησιού και θα απεικονισθούν στα νομίσματα της Τουλίδας, της Καρθαίας και της Κορησίας.

Υπήρξε όμως συστηματική μελισσοκομία κατά τους μυθικούς εκείνους χρόνους; Περί αυτού δεν υπάρχει καμία αμφιβολία, αφού ο περί του Αρισταίου μύθος το μαρτυρεί. Περισσότερες όμως αποδείξεις βρίσκουμε όσο προχωρούμε προς τους ιστορικούς χρόνους.

Στην Οδύσσεια (Κ-519) αναφέρεται το «Μελίκρατον» κράμα μέλιτος και γάλακτος το οποίον έπιναν ως εκλεκτό ποτό. Εις την Οδύσσεια επίσης (Υ-168) ότι οι ορφανές κόρες του Πίνδαρου ετρέφοντο από την Θεά Αφροδίτη με τυρί-μέλι και οίνον. Με την ίδια τροφή η μάγισσα Κίρκη εσαγήνευσε τους συντρόφους του Οδυσσέα (Κ-213).

Ο Ησίοδος αναφέρει τους «Σίμβλους», όνομα που έδιδαν στις κυψέλες της εποχής εκείνης. Τι είδος ήταν οι «Σίμβλοι» δεν είναι γνωστό. Πάντως ήταν κυψέλες κατασκευασμένες από ανθρώπους για την εκτροφή των μελισσών.

Επίσης εις την Κρήτη κατά τις ανασκαφές στην Φαιστό ευρέθησαν πήλινες κυψέλες της Μινωικής εποχής (3.400 π.Χ.) πολύ αρχαιότερης της Ομηρικής. Στην ίδια εποχή ανήκει επίσης το χρυσό κόσμημα που παριστάνει σύμπλεγμα δύο μελισσών, οι οποίες βαστάζουν κηρύθρα προερχόμενη από την πήλινη κυψέλη σωλήνα, όπως και άλλο χρυσό κόσμημα σε σχήμα μέλισσας, που ευρέθη στις ανασκαφές της Κνωσσού.

Τα συγγράμματα του Αριστοτέλη (322 π.Χ.) αποτέλεσαν σπουδαίο σταθμό για τη μελισσοκομία τόσο της αρχαίας Ελλάδας αλλά και όλου του τότε πολιτισμένου κόσμου.

Η ύπαρξη όμως μελισσοκομικών επιχειρήσεων μαρτυρείται και κατά την προαριστοτελικήν περίοδο κατά την οποία η μελισσοκομία είχεν ήδη συστηματοποιηθεί σε πολύ μεγάλο βαθμό.

Ο μέγας νομοθέτης των Αθηναίων Σόλων (640-558 π.Χ.) θέσπισε διάφορα νομοθετικά μέτρα για την μελισσοκομία της εποχής εκείνης.

Ένα μέτρο το οποίο αποδεικνύει την ύπαρξη μελισσοκομικών επιχειρήσεων είναι το εξής και το οποίο ρυθμίζει και καθορίζει τις αποστάσεις μεταξύ των μελισσοκομείων. «Μελισσών σμήνη καθιστάμενα απέχειν των υφ’ ετέρου πρότερον ιδρυμένων πόδας τριακοσίους»[Πλουτάρχου: Βίος Σόλωνος]

Υπήρξε λοιπόν οργανωμένη μελισσοκομία στην αρχαία Ελλάδα, η οποία αποσκοπούσε στην παραγωγή του θείου αυτού προϊόντος. Του Φυσικού Μελιού και του οποίου τις ευεργετικές ιδιότητες εγνώριζαν πάρα πολύ καλά οι διανοούμενοι της εποχής εκείνης.

Ο πατέρας της Ιατρικής Ιπποκράτης (462-352 π.Χ.) συνιστούσε το μέλι σε όλους τους ανθρώπους αλλά ιδιαίτερα στους ασθενείς.

Ο Δημόκριτος ερωτηθείς πως δύνανται να διατηρηθώσιν οι Άνθρωποι άνοσοι και μακρόβιοι απεκρίνοντο:  «Ει τα μεν έξωθεν ελαίω του σώματος τα δε ένδοθεν μέλιτι χρίσοιντο».

Ο Πυθαγόρας και οι οπαδοί του είχαν το μέλι ως κύρια τροφή.

Η πρόοδος της μελισσοκομίας δεν επεριορίζετο μόνο στην Αττική αλλά εις όλη σχεδόν την Ελλάδα, Στερεά, νησιωτική ακόμα και στις αποικίες.

Ο πρώτος όμως ο οποίος εμελέτησε επιστημονικά την μέλισσα υπήρξε ο Αριστοτέλης. Το μόνο μέσο το οποίο διέθετε ήταν η και μέχρι σήμερα, σε πολλά μέρη της Ελλάδας, χρησιμοποιούμενη κυψέλη

Μυθολογία

Παραστάσεις σε πλακίδια και μενταγιόν από χρυσό ή ήλεκτρο
προερχόμενα από τη Ρόδο, Μήλο και Θήρα

Στην ελληνική μυθολογία, η μέλισσα και άμεσα ή έμμεσα το μέλι κατέχουν σημαντική θέση.

Θεά ή Δαιμόνισσα. Μισή μέλισσα, μισή φτερωτή γυναίκα, μορφή της Μεγάλης Θεάς Μητέρας, της Προ-Άρτεμης, δηλαδή με στενή σχέση θεοτήτων της βλάστησης.

Εφέσια Αρτεμη. Απεικονίσεις μέλισσας ανάμεσα σε ζώα και ρόδακες στον επενδυτή της θεάς. Θεά της γονιμότητας και της παρθενίας. "Μέλισσαι" ονομάζονταν και οι ιέρειες της Εφέσιας Αρτεμης, της Ρέας, της Κυβέλης, της Δήμητρας και της Περσεφόνης.

Δίας (Μελισσεύς και Μελισσαίος - Ησύχιος). Ο μύθος αναφέρει σαν τροφούς του Δία τις ιερές μέλισσες που τον μεγάλωσαν στη σπηλιά στο "Ιδαίο Αντρο" της Κρήτης.

Απόλλωνας. Ο Απόλλωνας τρεφόταν με νέκταρ και αμβροσία και έγινε τόσο όμορφος, που ο πατέρας του, ο Δίας, τον ονόμασε θεό του φωτός.

Ιέρειες Μέλισσες. Με το μέλι συνδέονται μύθοι σχετικά με ιέρειες που είχαν την ικανότητα να προφητεύουν, όπως η Πυθία, και οι Θρίες. 

Αφροδίτη - Έρωτας-Μέλι. Ο Θεόκριτος στο γνωστό ποίημα του, μας λέει ότι ο Έρωτας θέλησε να κλέψει κηρήθρα με μέλι και οι μέλισσες για τιμωρία τον κεντρίσανε, αναφερόμενος συμβολικά στις χαρές και τις πίκρες του έρωτα.

Τροφώνιος. Θεϊκό παιδί που τράφηκε με μέλι από νύμφες μέσα σε ιερή σπηλιά, όπου το δρόμο ως εκεί έδειξαν μέλισσες, οι λεγόμενες τροφωνιάδες. Ο Τροφώνιος ήταν μια προελληνική αγροτική θεότητα (θεός της βροχής και της βλάστησης) με θεραπευτικές και μαντικές ιδιότητες, με γονείς του τον Βάκχο και την Περσεφόνη, τον Απόλλωνα και την Επικάστη, τον Δία και την Ιοκάστη, τον Εργίνο και την Ιοκάστη (ανάλογα με την παραλλαγή του μύθου).

Αρισταίος. Αλλη μια προελληνική αγροτική θεότητα της βλάστησης. Γιος του Απόλλωνα και της Νύμφης Κυρήνης, την οποία απήγαγε ο θεός από τις όχθες του Πηνειού ποταμού και την οδήγησε στη μακρινή Λιβύη. Εκεί γέννησε τον Αρισταίο και ο Ερμής έφερε το νεογέννητο στις Ώρες και στη Γη για να το καταστήσουν αθάνατο, τρέφοντάς το με αμβροσία και νέκταρ. Λατρευόταν σαν προστάτης των κοπαδιών του λαδιού και του μελιού. Σύμφωνα με τον Νόννο (Διονυσιακά, 5, 212-286), στον Αρισταίο οφείλεται η κυψέλη, η λινή φόρμα και η τεχνική του καπνίσματος των μελισσών. Ο ίδιος συγγραφέας αναφέρει ότι ο Αρισταίος πρόσφερε στους θεούς και τους ανθρώπους το μέλι και ο Διόνυσος το κρασί.

Ήβη και Γανυμήδης. Οι Ολύμπιοι θεοί τρέφονταν με αμβροσία (μέλι) και νέκταρ (υδρόμελο), σερβιρισμένα από τη θεά της νεότητας Ήβη (κόρη του Δία και της Ήρας) και αργότερα μετά την αποθέωση του Ηρακλή και το γάμο του με την θεά, από τον Γανυμήδη.

Γλαύκος και Πολύιδος. Ο Γλαύκος, γιός του Μίνωα και της Πασιφάης (ή Κρήτης) πνίγηκε σε πιθάρι γεμάτο με μέλι και αναστήθηκε από τον μάντη Πολύιδο με τη βοήθεια ενός μαγικού βοτάνου. Ο μύθος ήταν πολύ δημοφιλής στην αρχαιότητα και η έκφραση "Γλαύκος πιών μέλι ανέστη" ήταν συνηθισμένη για κάποιον που είχε κινδυνεύσει να πεθάνει και τελικά επέζησε. Ο Αισχύλος, Σοφοκλής και Ευριπίδης είχαν χρησιμοποιήσει το μύθο στα έργα τους Κρήσσαι, Πολύιδος (Μάντεις) και Πολύιδος αντίστοιχα.

Κάτω Κόσμος (Αδης). Σε παράσταση σκαραβαίου εικονίζεται ο Ερμής να ανακαλεί ψυχές από τον Κάτω Κόσμο, ενώ από πάνω τους πετάει μια μέλισσα.
Οι νεκροί έπρεπε να έχουν μαζί τους για το ταξίδι στον Κάτω Κόσμο μέσα από τον ποταμό Αχέροντα μια μελόπιτα για να εξευμενίσουν τον τρομερό φύλακα του Αδη, Κέρβερο.

Ροδοδάκτυλος Ηώ. Η θεά Αφροδίτη την "καταράστηκε" να μην βρίσκει ερωτική ικανοποίηση, όταν η Ηώ ξελόγιασε τον θεό Αρη. Στο "κυνήγι" συντρόφων συναντήθηκε με τον Τιθωνό, που τον απήγαγε και τον έτρεφε με αμβροσία για να μείνει για πάντα νέος και δυνατός.

Μεσολιθική σπηλαιογραφία στην Arana της Ισπανίας 6000-10000 πχ
Πηγή: Eva Crane.The world History of Beekeeping and honey hunding

Προϊστορία
Σε αυτή τη φάση της ιστορίας ο άνθρωπος υπήρξε κυνηγός και η τροφή ήταν αδιάρρηκτα δεμένη με τον τόπο που ζούσε. Σε βραχώδεις περιοχές οι μέλισσες εύκολα εύρισκαν καταφύγιο και έφτιαχναν τις φωλιές τους. Στις ίδιες αυτές περιοχές οι άνθρωποι ζωγράφισαν τη διαδικασία αυτού του εντυπωσιακού κυνηγιού. Κυνηγοί μελιού και όχι κυνηγοί "ζώου". Κυνηγοί δηλαδή τροφής χωρίς να θανατώνουν το ζώο που την παράγει και μάλιστα μιας πολύ γλυκιάς τροφής που ομοιάς της δεν υπήρξε μέχρι την ανακάλυψη της ζάχαρης. 

Στην Ισπανία έχουμε τις πρωιμότερες απεικονίσεις συλλογής μελιού μέχρι τώρα και βρίσκονται σε μεσολιθικές σπηλαιογραφίες την 6η χιλιετία π.Χ. ,δείχνοντας ανθρώπους σε θέσεις συλλογής μελιού, ενώ γύρω τους πετούν μέλισσες. 

Μεσολιθική σπηλαιογραφία στην Βαλένσια της Ισπανία
Πηγή: Eva Crane.The world History of Beekeeping and honey hunding

Στην Ινδία, την Ύστερη μεσολιθική εποχή, έχουν βρεθεί απεικονίσεις μελισσών σε σπήλαια. Οι μέλισσες στις σπηλαιογραφίες αυτές είναι φανερό ότι αφορούν την Apis Drosata (μεγαλόσωμη μέλισσα της Ασίας) από το μέγεθος και σχήμα των κηρηθρών.

Ύστερη Μεσολιθική σπηλαιογραφία στο Rajat Prapat της κεντρικής Ινδίας με παράσταση της Apis Drosata.
Πηγή: Eva Crane. The world History of Beekeeping and honey hunding

ΜΑΖΕΜΑ ΜΕΛΙΟΥ ΣΤΟ ΝΕΠΑΛ ΣΗΜΕΡΑ

 

Σκεύος για το κάπνισμα των μελισσών.Σέσκλο (4500-3300 π.Χ.)
Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών

Στον Ελληνικό χώρο το πιο παλιό εύρημα είναι από το Σέσκλο της Θεσσαλίας, με σκεύος πιθανά για κάπνισμα των μελισσών στην τελική νεολιθική περίοδο (4500 - 3300 π.Χ.). Σε άλλες περιοχές του κόσμου έχουν βρεθεί ανάλογες παραστάσεις, όπως στην Αφρική (KwaZulu Natal, Zimbabwe),στην Ασία (Bhutan) και στην Αυστραλία (Queensland)

Αρχαιότητα
Τα στοιχεία για αυτή την χρονική περίοδο είναι πάρα πολλά και δεν θα αρκούσαν για την καταγραφή τους ακόμη και δεκάδες βιβλία. Θα περιοριστούμε εν συντομία στον ευρύτερο Μεσογειακό χώρο, αναφέροντας βέβαια ότι στοιχεία για άσκηση μελισσοκομίας και εκμετάλευση μελιού υπάρχουν σε όλα τα πλάτη και μήκη της γης, όπως είναι αναμενόμενο και από τα προϊστορικά ευρήματα. Στην περίοδο αυτή γίνεται φανερό ότι το μέλι εκτός από τρόφιμο σαν αυτούσιο υλικό, είχε περίοπτο θέση στη λατρεία, στην κατασκευή φαρμάκων, αλοιφών, αρωμάτων, ποτών και αφεψημάτων, ενώ αρχίζει δειλά η εμπορία του απο χώρα σε χώρα.Στη Μεσοποταμία, σε έναν τόπο που άνθισαν οι πρώτες οργανωμένες κοινωνίες, έχουμε τις πρώτες καταγραφές (2700 π.Χ.) για την φαρμακευτική και διατροφική αξία του μελιού. Στην Αρχαία Αίγυπτο, είναι γνωστά τα πρωϊμότερα στοιχεία για την ύπαρξη συστηματικής μελισσοκομίας και μάλιστα σε "συστάδες" πολλών κυλινδρικών πήλινων κυψελών. 

Ανάγλυφο στο ιερό του Ήλιου (Ne-user-re, Abu Ghorab)Αίγυπτος 2400 π.Χ.
Πηγή: Eva Crane.The world History of Beekeeping and honey hunding

Σύμφωνα με το μύθο οι μέλισσες και το κερί γεννήθηκαν από τα δάκρυα του θεού - Ήλιου Ρα και η μέλισσα θεωρούνταν οδηγός στο μακρινό ταξίδι για τον άλλο κόσμο. 

Ήδη απο την 5η Δυναστεία (2480-2350 π.Χ.) υπάρχουν πάρα πολλά ανάγλυφα που απεικονίζουν τη συλλογή,το φιλτράρισμα και την αποθήκευση μελιού. Βέβαιο είναι ότι το μέλι χρησιμοποιούνταν σαν αντισηπτικό και πιθανά στη διαδικασία μουμιοποίησης. Φαίνεται ότι αρχικά η χρήση του ήταν βασιλικό προνόμιο και μόνο μετά την Μέση Αυτοκρατορία (2060-1786π.Χ.) γενικεύεται η χρήση και εμπορία του.

Αίγυπτος

Σε ανάλυση του περιεχομένου μιας κηρήθρας που βρέθηκε σε τάφο της 19ης δυναστείας (1350 π.Χ.) στις Θήβες (Deir el-Medineh) ανακαλύφθηκαν κόκκοι γύρης και έτσι εκτιμήθηκε ο βαθμός αλλαγής στα μελιττοφόρα φυτά από τότε μέχρι σήμερα. Ήδη από την εποχή εκείνη τοποθετούσανε κυψέλες σε πλοία για να διαπλεύσουν το Νείλο προς αναζήτηση ανθοφορίας. Έχουμε δηλαδή την πρώτη απόπειρα άσκησης νομαδικής μελισσοκομίας. Το κυνήγι "άγριου" μελιού ήταν πολύ δημοφιλές και μάλιστα προστατευότανε από στρατιώτες του Βασιλιά. Οι μελισσοκόμοι περιλαμβάνονταν ανάμεσα στους υποτελείς του βασιλιά και τους είχαν παραχωρηθεί κάποια προνόμια, ενώ το μέλι φορολογούταν. Υπήρχαν εκμισθωτές και υπενοικιαστές των βασιλικών μελισσιών που πλήρωναν ενοίκιο σε χρήματα ή μέλι. Σ' αυτόν τον βραχίονα της οικονομίας εργάζοταν και Έλληνες, που ήταν συνήθως εκμισθωτές. 

Στην Αρχαία Ελλάδα η μέλισσα, το μέλι και το κερί κατείχαν περίοπτη θέση σε όλες τις κοινωνικές τάξεις και ομάδες. Από τις πινακίδες Γραμμικής γραφής Β της Κνωσού, των Μυκηνών και της Πύλου αντλούμε πολύτιμες πληροφορίες για τη διακίνηση μελιού, χωρίς όμως να αναφέρονται στοιχεία για συστηματική μελισσοκομία. 

Κόσμημα που βρέθηκε στα Μάλια της Κρήτης (2000-1700 π.Χ.)

Ο Όμηρος και ο Ησίοδος, αναφέρουν άγρια μελίσσια σε σπηλιές ή σε βελανιδιές. Στους κλασικούς και ελληνιστικούς χρόνους οι πληροφορίες είναι περισσότερες και δείχνουν μια πιο συστηματική ενασχόληση με τη μελισσοκομία κυρίως σε αγροτικές περιοχές. Υπάρχουν 41 και πλέον ονόματα δοχείων για τη φύλαξη ή μεταφορά του μελιού, συμπεραίνοντας ότι το εμπόριο μελιού πέρασε σε μια ανθηρή και κερδοφόρα φάση. Έμμεσα μπορούμε να οδηγηθούμε στο ίδιο συμπέρασμα από τα πάμπολλα νομίσματα που έχουν βρεθεί και απεικονίζουν με διάφορους τρόπους μέλισσες, αρχής γενομένης απο την πόλη Μελίτη της Θεσσαλίας στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. Νομίσματα με απεικόνιση μελισσών έχουμε ακόμη στην Κρήτη, στην Κέα, στην Έφεσο και στην Σικελία. Ονόματα μελιού και παρασκευασμάτων με μέλι υπήρχαν γύρω στα 50, δίνοντάς μας ακόμη μια ένδειξη της ευρείας χρήσης του. Γνωρίζουμε ένα νόμο του Σόλωνα, σύμφωνα με τον οποίο, οι μελισσοκόμοι ήταν υποχρεωμένοι να τοποθετούν τα μελίσσια τους 300 πόδια (100 μέτρα) μακρυά ο ένας από τον άλλο, ώστε να μην υπάρχουν αμφιβολίες σχετικά με την κυριότητα των σμηνών. Το ανασκαφικό έργο έχει φέρει στην επιφάνεια πλούσιο υλικό "κυψελών" (οριζόντιες και κάθετες) κυρίως από πηλό. Οι τιμές του μελιού κατά τον 3ο αιώνα π.Χ. ήταν μεταξύ 16 και 37 δραχμών αργυρίου ανά "μετρητή" ή 9 οβολών και 3 ½ δραχμών ανά "χουν". ("μετρητή", "χουν" είναι δοχεία μέτρησης μελιού). 

Μελανόμορφος αμφορέας με σκηνή κλοπής μελιού.Βασιλεία/Ελβετία, Μουσείο Αρχαιοτήτων(540-520 π.Χ.)
Πηγή: Λιβέρη Αγγελική. Πρακτικά ΣΤ' τριήμερο εργασίας ΠΤΙ ΕΤΒΑ, 2000.

Οι ποικιλίες μελιού, αναφέρονται σε αρκετά κείμενα, με ξεχωριστό το "άκαπνο" μέλι, δηλαδή το μέλι που προέρχεται από κυψέλες όχι καπνισμένες κατά την αφαίρεσή του από αυτές. Με βάση την εποχή παραγωγής, το μέλι διακρινόταν σε "εαρινόν", "ωραίον" και "μετοπωρινόν", ενώ φημισμένο μέλι λόγω της προελευσής του, ήταν το μέλι Υμηττού, το μέλι από τα Υβλαία της Σικελίας, το μέλι από την Σαλαμίνα, την Λέρο και την Κάλυμνο.
Στην "Κύρου ανάβασις" αναφέρεται δηλητηρίαση στρατιωτών από μέλι ροδόδενδρου απο τον Εύξεινο Πόντο. Η σωρός του στρατηγού Αγησιπόλιδου μεταφέρθηκε στη Σπάρτη από την Αφυτιν σε πιθάρι με μέλι ("Ελληνικά"), ενώ το ίδιο συνέβη με τη σωρό του Μ. Αλεξάνδρου.
Οι πιο πολλές "επιστημονικές" πληροφορίες για τις μέλισσες και τη βιολογία τους προέρχονται από τον Αριστοτέλη στα "Των περί τα ζώα ιστοριών" και "περί ζώων γενέσεως". Αργότερα το έργο του συνέχισε ο μαθητής του Θεόφραστος. Ο Αριστοτέλης περιγράφει με λεπτομέρεια τις δραστηριότητες των μελισσών και στα κείμενά του στηρίχτηκε αρχικά η έρευνα μετά το Μεσαίωνα. Στα "λάθη" των παρατηρήσεών του μπορούμε να εντοπίσουμε δύο, αρκετά σημαντικά: 

Πίστευε ότι το κερί οι μέλισσες το συλλέγουν από τα φυτά. Ήταν ακατόρθωτο με τα μέσα της εποχής να μπορέσει να περιγράψει τη διαδικασία "γέννησης" του κεριού από τους κηρογόνους αδένες. Αυτό παρατηρήθηκε πολύ αργότερα με την εφεύρεση του μικροσκοπίου.

Περιέγραφε τη βασίλισσα του μελισσιού σαν τον "ηγεμόνα", δηλαδή της προσέδιδε αρσενική φύση. Απορίας άξιο για ένα τόσο συστηματικό ερευνητή. Σε πολλά κείμενα άλλων συγγραφέων (Ξενοφώντας, Αρριανός, Πάππος οΑλεξανδρεύς) αναφέρεται η βασίλισσα με το πραγματικό της γένος, δείχνοντάς μας ότι η κοινή γνώση ήταν ξεκάθαρη για το γένος της. Πολλές αναφορές έχουν γίνει για το θέμα αυτό, το πιθανότερο είναι η "αστοχία" του Αριστοτέλη όσον αφορά το γένος της βασίλισσας να είναι αποτέλεσμα της κοινωνικής αντίληψης για το ρόλο των αρσενικών και θηλυκών στην τότε κοινωνία.

Οι γραπτές αναφορές στο μέλι ή στη μέλισσα είναι πάμπολλες. Ενδεικτικά αναφέρουμε κάποιους συγγραφείς, όπως ο Όμηρος, ο Ιπποκράτης, ο Δημόκριτος, ο Ξενοφώντας, ο Πυθαγόρας και βέβαια, όλοι οι προαναφερόμενοι.

Στην τέχνη η παρουσία της μέλισσας είναι έντονη σε κοσμήματα, χρυσά πλακίδια, γλυπτά, ζωγραφικές παραστάσεις, σε αμφορείς και κύλικες.

Στην καθημερινή ζωή και διατροφή το μέλι καταναλωνότανε αυτούσιο, στη μαγειρική ή σε παρασκευάσματα με άλλα τρόφιμα. Έχουμε πληροφορίες παρασκευής και χρήσης για τα:

Μηλόμελο. Μήλα διατηρημένα σε μέλι καθ' όλη τη διάρκεια του χρόνου. Το μέλι αποκτούσε τη χαρακτηριστική οσμή των μήλων. Την ίδια συνταγή παραλλάσανε και με άλλα φρούτα.

Μελίκρατο. Μέλι με γάλα. Τροφή των παιδιών.

Οξύμελο. Μέλι με ξύδι. Για την αντιμετώπιση του πυρετού.

Υδρόμελο. Ηδύποτο που προκύπτει από αλκοολική ζύμωση του μελιού. Παρασκευάζεται και στις μέρες μας.

Οινόμελο. Μέλι με κρασί. Αναφέρεται ότι ο Δημόκριτος έζησε μέχρι τα βαθιά γεράματα γιατί κατανάλωνε οινόμελο με άρτο.

Στη Ρωμαϊκή εποχή η παραγωγή και χρήση του μελιού συνεχίζεται όχι μόνο με αμείωτους ρυθμούς αλλά με αξιοσημείωτη αύξηση. Τρεις λόγοι συντέλεσαν σε αυτό. Ο πρώτος είναι η γενικευμένη χρήση του μελιού τόσο στη διατροφή αλλά και σε θεραπευτικά σκευάσματα. Ο δεύτερος είναι η φορολόγηση του μελιού που επιβαλλόταν από κρατικούς υπαλλήλους και ο τρίτος πιο σημαντικός λόγος είναι η ανακάλυψη και χρήση απο τους Ρωμαίους του κεριού (candela) σαν μέσο φωτισμού.

Από τα έργα του Γάιου Πλίνιου Σεκούνδου έχουν σωθεί πολλές συνταγές και τρόποι χρήσης του μελιού, ενώ στις συνταγές του Απίκιου λίγες είναι εκείνες που απουσιάζει το μέλι σαν συστατικό τους.

Μεσαίωνας
Στην εποχή του Μεσαίωνα η μελισσοκομία εξελίσσεται σε επαγγελματική βάση εκμεταλλευόμενη την αύξηση της ζήτησης μελιού και κεριού. Η πληθυσμιακή αύξηση και η σύνδεση του κεριού με τις θρησκευτικές και καθημερινές λειτουργίες αποτελούν την κινητήρια δύναμη. 

Αγγλο-λατινική του Comenius, έκδοση Orbis sensualium pictus του 1658 με μαθήματα μελισσοκομίας.
Πηγή: Eva Crane.The world History of Beekeeping and honey hunding

Η μελισσοκομία αναπτύσσεται σε όλη την Ευρώπη και εμφανίζονται νέοι τύποι κυψελών με τη χρήση υλικών κατασκευής που αφθονούν στις κατά τόπους περιοχές.

Οι αλχημιστές χρησιμοποιούν όλο και πιο πολύ μέλι στις συνταγές τους λόγω των ιδιοτήτων του σαν συστατικό ή ως συνδέσμου ανάμεσα σε αλχημιστικά υλικά.

Οι χριστιανοί εντάσσουν το κερί στη λατρευτική τους πρακτική, ενώ είναι πάρα πολλές οι γραπτές αναφορές του μελιού και της μέλισσας στα εκκλησιαστικά κείμενα με χαρακτηριστικό παραλληλισμό της γλυκύτητας του μελιού με το λόγο του Θεού.

Στον υπόλοιπο κόσμο η πορεία της μελισσοκομίας είναι ανάλογη με αυτή της Ευρώπης. Για το Ισλάμ το μέλι αποτελεί θεραπευτικό τρόφιμο και στην Αραβική λογοτεχνία συναντάμε πολλές αναφορές στις μέλισσες. Η σχέση του ανθρώπου με τις μέλισσες αποτυπώνεται πολύ καλά στο κοράνι "... ο Κύριός σας εμπνεύστηκε τη μέλισσα. Την καθοδηγεί να πετά ανάμεσα στα βουνά και να παράγει από το στομάχι της το κερί και το μέλι, προσφέροντας με το ένα φως και με το άλλο θεραπεία... αναλογιστείτε την σχέση των μελισσών με τα φυτά, την αποστροφή τους προς τις ακαθαρσίες, την υποταγή τους προς τον αρχηγό και υπέροχα θα εκπλαγείτε..." (al-Ghazzali,Koran16,68-69).

Νεότερη εποχή
Στη νεότερη εποχή η πορεία της μελισσοκομίας σημαδεύτηκε από δύο "ανακαλύψεις" με αντικρουόμενη επιρροή στην ανάπτυξή της.

Η πρώτη "ανακάλυψη" είναι η γενικευμένη διάδοση της ζάχαρης, που μείωσε δραματικά τη χρήση του μελιού. Η μεταφορά της ήταν πιο εύκολη από αυτή του μελιού. Οι δυνατότητες παραγωγής τεράστιες. Στα φαρμακευτικά σκευάσματα η επικράτηση της ζάχαρης ήταν ολοκληρωτική.
Η άσκηση της μελισσοκομικής τέχνης περιορίστηκε κατά πολύ και το μόνο που κράτησε μονοπωλιακά μέχρι την ανακάλυψη της παραφίνης (από το πετρέλαιο) ήταν η παραγωγή κεριού.

Η δεύτερη "ανακάλυψη" είναι η εφεύρεση της σύγχρονης κυψέλης με τα κινητά πλαίσια κηρηθρών. 

 

Μέχρι τότε για να εξαχθεί το μέλι από την κυψέλη έπρεπε να καταστραφεί η κηρήθρα που το φιλοξενούσε, γιατί η διαδικασία απαιτούσε σύνθλιψη της κηρήθρας. Οι μέλισσες αναγκάζονταν να "χτίσουν" νέες κηρήθρες εξ' αρχής σπαταλώντας άφθονο νέκταρ κάθε φορά.
Με την καινούργια κυψέλη, το μέλι των κηρηθρών έβγαινε με φυγόκεντρο δύναμη σε ειδικά δοχεία (μελιτοεξαγωγείς) και οι κηρήθρες επιστρέφονταν στην κυψέλη για να ξαναγεμίσουν με μέλι από τις μέλισσες. Με πιο λίγα μελίσσια οι μελισσοκόμοι τρυγούνε πολλαπλάσιες ποσότητες από αυτές που παρήγαγαν προ κυψέλης Langstroth

Τα τελευταία χρόνια, ο δυτικός κόσμος ανακαλύπτει ξανά το μέλι σαν τρόφιμο και σαν φαρμακευτικό βοήθημα. Η παγκόσμια παραγωγή ανέρχεται σε περίπου ένα εκατομμύριο τόνους.Η κατανάλωση μελιού αυξάνεται και η πρόκληση παραγωγής ποιοτικού μελιού είναι μεγάλη, ιδιαίτερα για εμάς που τυποποιούμε μόνο το μέλι που οι ίδιοι μπορούμε να παράγουμε.

 

ΦΑΓΗΤΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΜΕ ΜΕΛΙ

Σύμφωνα με διάφορες μαρτυρίες των φιλοσόφων και ποιητών που προαναφέραμε, οι οποίοι δίνουν αποσπασματικές πληροφορίες για τη σύνθεση των γευμάτων των αρχαίων ελλήνων, μπορούμε συμπερασματικά να καταλήξουμε ότι η διατροφή τους περιλάμβανε κυρίως ψάρι, τυρί, κρεμμύδια, ελιές-λάδι, σκόρδο, μέλι, γάλα, όσπρια. Σπανιότερα ήταν η κατανάλωση κρεάτων που γίνονταν κυρίως σε θρησκευτικές γιορτές ή σημαντικές επετείους.

Υπάρχουν αρκετές μαρτυρίες για τον τρόπο που χρησιμοποιούσαν το μέλι στη διατροφή τους, είτε μόνο του, είτε ως ύλη παρασκευής «νωγαλευμάτων» (γλυκών) και διαφόρων σαλτσών. Αναφέρονται:

Σάλτσες από δυνατό ξύδι, καρυκεύματα και μέλι για τα χορταρικά.

Ο «μυττωτός», πίτα με τυρί, λάδι, μέλι, σκόρδο.

Το «νωγάλευμα», γλυκό από λιναρόσπορο και μέλι.

Τηγανίτες, βουτηγμένες στο λάδι και στο μέλι.

Το «μελίκρατον» (Οδύσσεια Κ-156) κράμα γάλακτος και μελιού.

Τυρόψωμο από αλεύρι, τρίμματα τυριού και μέλι.

Οι Βυζαντινοί πίναν «μελίγαλα» (φτιαγμένο από μέλι και γάλα), επίσης το «ροδομέλι» από φύλλα ρόδων και μέλι καθώς και το «υδρομέλι», από νερό βρόχινο και μέλι, σε αναλογία δύο μέρη νερού προς ένα μέρος μελιού (Δαφερέρα Τέση, Ελληνων Διατροφή Μέτρον Άριστον, εκδόσεις Γραφίδα, Αθήνα 2001).

ΤΟ ΓΕΥΜΑ ΜΙΑΣ ΗΜΕΡΑΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

Περιλάμβανε:

Το πρωινό: Μία κούπα «κυκεώνα», ρόφημα από βρασμένο θυμάρι, αρωματισμένο με σουσάμι ή μέντα, γάλα, χλιαρό νερό με μέλι,  «Ακράτησμα» δηλαδή ψωμί βουτηγμένο σε ανέρωτο κρασί συνοδευόμενο συνήθως με ελιές και σύκα.

Το άριστον: Απλό, γρήγορο, ελαφρύ γεύμα, νωρίς το μεσημέρι.

Το εσπέρισμα: Επίσης ελαφρό γεύμα προς το απόγευμα.

Το δείπνο: Το πιο πλούσιο τραπέζι της ημέρας βασισμένο στα είδη που αναφέραμε, που τέλειωνε με φρούτα, ξηρούς καρπούς και γλυκά.

Να σημειώσουμε ότι το ψωμί, το κρασί, το μέλι, τα σύκα και το λάδι ήταν απαραίτητα είδη του καθημερινού τραπεζιού.

 

Η μέλισσα στην Μυθολογία μας.

Η μέλισσα είναι ένα από τα πιο ωφέλιμα έντομα. Ήδη από την Αρχαιότητα οι άνθρωποι αναγνώρισαν τη χρησιμότητά της και την περιέβαλαν με ποικίλες ιστορίες.

Ένας από τους συνηθέστερους μύθους των Αρχαίων Ελλήνων θέλει τη Μέλισσα να είναι αρχικά μία υπερήλικη ιέρεια της θεάς Δήμητρας. Η ηλικιωμένη γυναίκα ήταν ιδιαιτέρως ευσεβής και εργατική. Η παροιμιώδης ευλάβειά της είχε συγκινήσει ακόμα και την ίδια τη Δήμητρα.

Η θεά κρίνοντας ότι η γριά Μέλισσα ήταν αξιόπιστη και άξια για το έργο που επιτελούσε, αποφάσισε να της κάνει ένα ιδιαίτερο δώρο. Συγκεκριμένα τη μύησε η ίδια στα πιο απόκρυφα μυστήριά της, αλλά η Μέλισσα δεν μπορούσε να τα αποκαλύψει σε κανένα άτομο.

Οι υπόλοιπες γυναίκες γνώριζαν το ιδιαίτερο προνόμιο της Μέλισσας και ήθελαν να γίνουν κοινωνοί αυτών των απόκρυφων γνώσεων. Όλες ήθελαν να μάθουν τα θεϊκά μυστικά και τις ιδιαίτερες τελετουργίες προς τιμήν της Δήμητρας. Αλλά η Μέλισσα τηρώντας μία ακλόνητη στάση ποτέ δεν αποκάλυψε τις γνώσεις που της εμπιστεύθηκε κατ’ ιδίαν η Δήμητρα. Οι υπόλοιπες γυναίκες εξοργίστηκαν από την άρνηση της Μέλισσας και σε μία στιγμή υπό το κράτος της φρενήρους οργής διαμέλισαν σε πολλά μικρά κομμάτια τη δύστυχη γριούλα ιέρεια.

Η Δήμητρα όταν συνειδητοποίησε το κακό που είχε γίνει εξοργίστηκε αφάνταστα και τιμώρησε τις γυναίκες πολύ αυστηρά εξαπολύοντας έναν φονικό λοιμό και ταυτοχρόνως από τα κομμάτια της Μέλισσας δημιουργήθηκαν ολόκληρα σμήνη από μικρά εντυπωσιακά έντομα. Αυτά ήταν οι μέλισσες.

Στην Αρχαιότητα οι ιέρειες της Δήμητρας η οποία είχε ιδιαίτερη σχέση με τη γεωργία, πήραν το όνομα Μέλισσες. Η κυψέλη και τα έντομα μέλισσες έγιναν πολλάκις ιδιαίτερο σύμβολο κοινωνικής οργανώσεως, αποικισμού και Εφέσιων νομισμάτων. Επιπροσθέτως, εκτός από την περίπτωση της Δήμητρας και οι ιέρειες με τους αρχιερείς της Εφεσίας Αρτέμιδος είχαν παραπλήσια ονόματα (ιέρειες = Μέλισσες, αρχιερεύς = Άναξ των Μελισσών = Εσσήν). Τέλος, ακόμα και η Πυθία των Δελφών είχε αποκτήσει το σπάνιο προσωνύμιο “Δελφία Μέλισσα” γεγονός το οποίο υποδεικνύει την εντύπωση την οποία προξενούσε το συγκεκριμένο έντομο.

Η μέλισσα στην Ιερά Παράδοση..

Η «μέλισσα» ...αρχιτέκτονας.

Πρόκειται για τον πιο ποιητικό θρύλο και αφορά στο αρχιτεκτονικό σχέδιο της Μεγάλης Εκκλησίας. Σύμφωνα με το θρύλο το σχέδιο της Αγίας Σοφίας το έκανε ο Θεός με «όργανο» μία μέλισσα. Όταν ο Ιουστινιανός προέβαινε στο σχεδιασμό της εκκλησίας και μελετούσε τα σχέδια με τους αρχιτέκτονες, ο πρωτομάστορας του είχε υποβάλει διάφορα σχέδια κατασκευής τα οποία δεν τον ενθουσίαζαν. Για την ακρίβεια τον άφηναν παγερά αδιάφορο.

Κάποια στιγμή όμως συνέβη κάτι παράδοξο. Κοινωνούσαν μία μέρα σε μία καθιερωμένη λειτουργία και ο αυτοκράτορας πήγε να πάρει αντίδωρο από τα χέρια του Πατριάρχη. Όπως έπαιρνε όμως το αντίδωρο του έπεσε κάτω. Έσκυψε να το πάρει αλλά το αντίδωρο είχε εξαφανιστεί. Δεν το έβρισκε πουθενά. Και καθώς σηκωνόταν βλέπει μία μέλισσα να έχει πάρει το αντίδωρο στο κεντρί της, να πετάει μέσα στο ναό και να βγαίνει από το παράθυρο.

Ο Ιουστιανός παραξενεύτηκε πολύ από το γεγονός και έβαλε «θεούς και δαίμονες» να ψάξουν που έχει βάλει η μέλισσα το αντίδωρο. Μάλιστα ο βασιλιάς έδωσε εντολή να ανοίξουν όλοι οι μελισσοκόμοι τις κυψέλες τους και να βρουν το αντίδωρο με τη μέλισσα. Μετά από πολύ μεγάλη έρευνα ανακάλυψε ότι σε μια κυψέλη του πρωτομάστορα έχει μεταφερθεί το αντίδωρο και μάλιστα οι μέλισσες είχαν κατασκευάσει, σύμφωνα πάντα με το θρύλο, μία πλήρη μακέτα της εκλησίας που οραματιζόταν ο Ιουστιανός με όλες τις λεπτομέρειες ακόμα και την Αγία Τράπεζα. Πάνω στην Αγία Τράπεζα είχε ακουμπήσει το αντίδωρο.

Οι μέλισσες, τα μελίσσια και το μέλι

Οι μέλισσες, τα μελίσσια και το μέλι

Οι μέλισσες και πώς γίνονται μέλισσες απ' το βόδι.-Του Φλωρεντίνου.
Το χωράφι όπου θα βάλουμε τα μελίσσια πρέπει να βλέπει προς το μέρος απ' όπου ανατέλλει ο ήλιος το χειμώνα ή την άνοιξη.
Και έτσι οι μέλισσες θα ζεσταίνονται το χειμώνα και το καλοκαίρι θα τις φυσούν οι αέρες και θα δροσίζονται. Το καλύτερο νερό για τις μέλισσες είναι αυτό που τρέχει μέσα σε σκληρά χαλίκια και είναι καθαρό και αθόλωτο.
 Όταν οι μέλισσες πίνουν τέτοιο νερό είναι γερές και το μέλι τους είναι καθαρό. Πρέπει δε να βάνουμε βραχάκια και πέτρες και ξύλα έτσι που να βγαίνουν λίγο έξω απ' το νερό για να κάθονται οι μέλισσες και να πίνουν χωρίς να κουράζονται. Αν δεν υπάρχει τρεχούμενο πηγαίο νερό, βγάζουμε από πηγάδι και το βάζουμε σε καθαρές κάδες η σε άλλα δοχεία. Τα δοχεία δε αυτά πρέπει να είναι κοντά στα μελίσσια για να μην κουράζονται οι μέλισσες όταν πηγαίνουν για νερό. Η καλύτερη τροφή για τις μέλισσες, που τις ευχαριστεί πολύ είναι το θυμάρι και όταν βόσκουν το θυμάρι κάνουν πολύ μέλι και γεννοβολούν. Η φασκομηλιά το θρούμπι και το τριφυλλόκλαδο είναι πολύ ευχάριστη τροφή για τις μέλισσες και τα νέα  ιδίως στο τριφυλλόκλαδο κάθονται και σ' αυτό πιάνονται ευκολότερα. Οι καλύτερες κυψέλες (κουβέλια) γίνονται από ξύλο συκιάς ή οξιάς. Επίσης και από ξύλο πεύκου ή βελανιδιάς. Πρέπει δε να έχουν πλάτος μισό μέτρο και ύψος ένα μέτρο. Απ' έξω τις αλείφουμε με στάχτη ζυμωμένη με σβουνιά και έτσι αργούν να σαπίσουν. Στα πλάγια πρέπει να έχουν τρύπες για να μπαίνει ήσυχα ο άνεμος και να ξεραίνει τις αράχνες και τις μούχλες, και να δροσίζει τις μέλισσες. Η μέλισσα ευχαριστείται πολύ στην ερημιά και στενοχωρείται με τις επισκέψεις των ανθρώπων. Και για τούτο πρέπει ο μελισσοτρόφος να χτίσει γύρω-γύρω ξερολιθιά με τις πέτρες αραιές ώστε να πετούν μέσα απ' τις τρύπες οι μέλισσες και να μπορούν ν' αποφεύγουν και τα πουλιά που τις κυνηγούν και τη δροσιά. Οι μέλισσες αγαπούν να πηγαίνουν στο συνηθισμένο μέρος της βοσκής και σε ξένες βοσκές δεν πηγαίνουν ποτέ εκουσίως. Και για αυτό πρέπει να τις αφήνουμε στο ίδιο μέρος. Αν όμως κανείς αγόρασε μελίσσια ή αν υπάρχει από άλλη αίτια ανάγκη να τα μετακομίσει, πρέπει να τα δένει ήσυχα γύρω-γύρω με δέρματα τη νύχτα και να τα σηκώνει πριν ακόμη ξημερώσει. Γιατί αν με τον τρόπον αυτόν δεν τον καταλάβουν οι μέλισσες ούτε το κερί θα φύγει απ' τη θέση του, ούτε οι μέλισσες θα στενοχωρηθούν.
Οι μέλισσες αν βοσκήσουν σε γαλατσίδα παθαίνουν διάρροια. Και γι' αυτό πρέπει να καταστρέφουμε και ν' αφανίζουμε τη γαλατσίδα που υπάρχει κοντά στα μελίσσια. Γιατρεύονται δε οι μέλισσες όταν τους δώσουμε να φάνε τσόφλι από ρόιδο κοπανισμένο και ψιλοκοσκινισμένο με μέλι και με μπρούσκο κρασί. Οι ψωριασμένες μέλισσες γιατρεύονται αν κάψουμε κλωνάρια από μηλιά και αγριοσυκιά και τις καπνίσουμε. Και όταν οι μέλισσες δεν βλέπουν καλά τις γιατρεύουμε με τον καπνό από φύλλα ρίγανης.
Καθώς οι μέλισσες που γίνονται από βόδι ζωντανεύουν σε 21 ήμερες, έτσι και τα γονίδια αναπτύσσονται σε άλλες τόσες ήμερες. Οι βασίλισσες βρίσκονται στην άκρη του κεριού. Πρέπει δε να αφήνουμε μία μόνο σε κάθε μελίσσι και τις άλλες να τις σκοτώνουμε. Γιατί όταν οι βασίλισσες είναι περισσότερες, οι μέλισσες χωρίζονται και άλλες ακολουθούν τη μία βασίλισσα και άλλες άλλη και στασιάζουν και φεύγουν απ' τη δουλειά τους. Απ' τις βασίλισσες οι καλύτερες είναι οι ξανθές που είναι μεγάλες ίσα με μιάμιση μέλισσα. Όσες είναι παρδαλές και μαυρίζουν λίγο και έχουν διπλάσιο μέγεθος είναι κατώτερες.
Απ' το μέρος που είναι τα μελίσσια πρέπει να βγάνουμε τη γαλατσίδα και τη σκάρφη, τον πολύκαρπο, το αψέντι, την αγριοσυκιά και όλα όσα βλάπτουν τις μέλισσες, που όταν βόσκουν στα φυτά αυτά κάνουν και άσχημο μέλι. Επίσης πρέπει να καταστρέφουμε και όλα τα ζωύφια που πειράζουν τις μέλισσες. Τις πειράζουν δε οι σφήκες, οι παπαδίτσες (τρυποκάρυδα), οι μελισσοφάγοι, τα χελιδόνια, οι σαύρες, οι γουστέρες.
Οι μέλισσες στενοχωρούνται όταν τις πλησιάζουν άνθρωποι και τους επιτίθενται, ιδίως δε όταν μυρίζουν από κρασί ή από μυρωδιές. Επίσης επιτίθενται και στις γυναίκες και ιδίως σε όσες έχουν παραδοθεί στις αφροδισιακές απολαύσεις.
Τις κυψέλες όπου έχουμε τις μέλισσες πρέπει να τις τρίβουμε καλά με άνθος θυμαριού ή λεύκας. Μάλιστα δε για να τις αγαπούν και να μη φεύγουν παίρνουμε βαλεριάνα και σμύρνα άλλη τόση, τα κοπανίζουμε και τα ανακατεύουμε με τετραπλάσιο μέλι και αλείφουμε τις κυψέλες.

Ο Ιόβας βασιλεύς της Λιβύης διέταξε να φτιάνουν τις μέλισσες μέσα σε ξύλινη θήκη.
Ο δε Δημόκριτος και ο Βάρων έγραψαν στη Λατινική γλώσσα ότι πρέπει να τις φτιάνουν μέσα σε σπίτι και τούτο είναι το καλύτερο.

Τις φτιάνουν δε με τον έξης τρόπο.
Το σπίτι πρέπει να είναι ψηλό 5 μέτρα, να έχει πλάτος επίσης 5 μέτρα και να είναι τετράγωνο. Να έχει δε μια είσοδο και 4 παράθυρα ένα σε κάθε πλευρά. Στο σπίτι αυτό μπάζουμε μέσα ένα βόδι 30 μηνών καλά κρεατωμένο και πολύ παχύ. Ολόγυρα του βάζουμε πολλούς νέους με ρόπαλα να το χτυπούν δυνατά ως που να το σκοτώσουν και να λιώσουν τις σάρκες του και τα κόκαλα του. Πρέπει όμως να προσέχουν να μη το ματώσουν, γιατί απ' το αίμα δεν γεννιέται μέλισσα. Και για τούτο τα πρώτα χτυπήματα δεν πρέπει να είναι πολύ δυνατά. Αμέσως κατόπιν βουλώνουμε όλες τις τρύπες του βοδιού με πανιά καθαρά και λεπτά αλειμμένα με πίσσα. Ήτοι τα μάτια, τη μύτη, το στόμα και όσες άλλες τρύπες έκαμε η φύσις για να γίνεται η αναγκαία κένωσης. Έπειτα στρώνουμε από κάτω πολύ θυμάρι και ξαπλώνουμε το βόδι ανάσκελα, βγαίνοντας δε απ' το σπίτι κλείνουμε αμέσους τις θύρες και τα παράθυρα και τα αλείφουμε καλά με λάσπη έτσι που να μην μπαίνει καθόλου αέρας και να μη γίνεται εξάτμισης από πουθενά.
Την τρίτη ήμερα πρέπει ν' ανοίξουμε από παντού το σπίτι για να μπει φως και καθαρός αέρας, εκτός απ' το μέρος που φυσάει δυνατά. Γιατί αν φυσάει πρέπει ν' αφήσουμε κλειστό το παράθυρο απ' το μέρος που έρχεται ο άνεμος. Όταν δούμε ότι οι ύλες πού είναι μες' το σπίτι δροσίστηκαν και πήραν αρκετό αέρα πρέπει πάλι να κλείσουμε τη θύρα και τα παράθυρα και να τα αλείψουμε με λάσπη, καθώς είπαμε παραπάνω. Στις 11 ήμερες ανοίγουμε πάλι και βρίσκουμε το σπίτι γεμάτο μέλισσες σαν σταφύλια μαζεμένες τη μια επάνω στην άλλη κι' απ' το βόδι να έχουν μείνει μόνο τα κέρατα, τα κόκκαλα και οι τρίχες και τίποτε άλλο. Λέγουν ότι απ' τό μυαλό του βοδιού γίνονται οι βασίλισσες, απ' τά κέρατα του δε οι άλλες μέλισσες.
Γίνονται όμως κι' απ' το νωτιαίο μυελό (μεδούλι της ραχοκοκαλιάς) βασίλισσες. Είναι όμως καλύτερες οι βασίλισσες που γίνονται απ' το μυαλό και στο μέγεθος και στην ομορφιά και στη δύναμη. Η πρώτη μεταβολή των σαρκών σε ζώα και η εγκυμοσύνη και το γέννημα των μελισσών, για να ειπούμε έτσι, φαίνεται ως εξής. Όταν ανοίξουμε το σπίτι και όμοια το ένα με τ' άλλο ούτε τέλεια ούτε ζώα ακόμη που θα δούμε να είναι πλήθος γύρω απ' το βόδι μικρά ζωύφια άσπρα μένουν ακίνητα και σιγά σιγά μεγαλώνουν. Θα δούμε δε ακόμη και τα φτερά των να διαμορφώνονται και τα ζωύφια να παίρνουν το χρώμα της μέλισσας και να μαζεύονται γύρω απ' τη βασίλισσα και να πετούν προς αυτή. Κατόπιν θα δούμε και να σιγοτρέμουν τα φτερούγια τους, επειδή δεν έχουν συνηθίσει να πετούν και το μούδιασμα των μελών των. Κάθονται δε στα παράθυρα οι μέλισσες και βουίζουν και σπρώχνουν η μία την άλλη απ' την επιθυμία που έχουν για το φως. Προτιμότερο είναι ν' ανοίγουμε και να βουλώνουμε τα παράθυρα, καθώς είπαμε, κάθε δεύτερη ήμερα γιατί είναι φόβος να μη μεταβληθεί η φύσις των μελισσών απ' το πολύ κλείσιμο. Όταν δε το σπίτι που έχουμε το βόδι δεν παίρνει κάπου κάπου αέρα οι μέλισσες ψοφούν σαν να πνίγονται. Το μέρος που έχουμε τις κυψέλες πρέπει να είναι κοντά στο σπίτι αυτό και όταν ανοίξουμε τα παράθυρα και πετάξουν θυμιατίζουμε τις κυψέλες με θυμάρι και χολύχορτο (χολοκούκκι). Και έτσι τραβούμε τις μέλισσες προς τις κυψέλες, που τις έχουμε τρίψει με άνθη για να ευωδιάζουν. Όταν έχουμε έτσι θυμιατίσει τις κυψέλες θα βάλουμε μέσα τις μέλισσες χωρίς να τις αναγκάσουμε. Γιατί ευχαριστούνται με την ευωδιά και με τα άνθη και τούτο είναι φυσικό αφού απ' τα άνθη κάνουν το μέλι.

Οι μέλισσες. Του Διδύμου.
Η μέλισσα είναι το σοφότερο και το εφευρετικότερο απ' όλα τα άλλα ζώα και πλησιάζει τον άνθρωπο στη νοημοσύνη. Και αυτό είναι όντως θείο πράγμα και πάρα πολύ χρήσιμο στους ανθρώπους. Το πολίτευμα δε που έχει το ζωύφιο αυτό μοιάζει με το πολίτευμα που έχουν τα ποιό ευνομούμενα κράτη. Οι μέλισσες βγαίνουν μαζί με τη βασίλισσα και με το πρόσταγμα της. Απ' τα άνθη και τα δέντρα παίρνουν τα ποιό κολλητικά δάκρυα κι' αλείφουν μ’ αυτά το πάτωμα της κυψέλης και τις εισόδους της (για να προφυλάσσονται απ' τα άλλα ζωύφια). Και άλλες μεν ετοιμάζουν το μέλι, άλλες δε βοηθούν σε άλλη δουλειά. Η μέλισσα είναι υπερβολικά καθαρή και δεν κάθεται ποτέ σε πράγμα που βρωμάει και είναι ακάθαρτο. Ούτε είναι λιχούδα, ούτε πηγαίνει ποτέ σε κρέατα και σε αίματα και σε ξύγκια, άλλα μόνον στα πράγματα πού έχουν γλυκό χυμό. Ούτε πειράζει τις δουλειές των άλλων, υπερασπίζεται δε με πάρα πολλή δύναμη τα δικά της έργα όταν θελήσουν να της τα πειράξουν. Επειδή ξέρει πώς είναι αδύνατη κάνει τις εισόδους της κυψέλης της στενές και όχι ίσα βαλμένες. Και όταν μπει μέσα κανένα έντομο ή ζωύφιο για να βλάψει τις μέλισσες, μαζεύονται πολλές μαζί γύρω του και εύκολα το σκοτώνουν. Τις μέλισσες τις ευχαριστεί η μουσική. Και για τούτο οι μελισσουργοί, όταν σκορπίσουν, τις μαζεύουν παίζοντας τα κύμβαλα (ζίλια) ή χτυπώντας τα χέρια ρυθμικά. Μόνον η μέλισσα απ’ όλα τα ζώα ζητεί, αρχηγό που θα φροντίζει για όλους. Και γι’ αυτό σέβεται τη βασίλισσα και την ακολουθεί πρόθυμα όπου κι' αν την διατάξει. Όταν αρρωστήσει η βασίλισσα τη σηκώνει κι' αν δεν μπορεί να πετάξει την παίρνει επάνω της και τη σώζει. Αποστρέφεται δε πολύ τους κηφήνες (ακαμάτης ή μπούμπουρας). Και γι' αυτό όσες μέλισσες δεν θέλουν να εργασθούν και τρώνε απ' τα έτοιμα, τις σκοτώνουν όλες οι άλλες μαζί. Ότι είναι η μέλισσα φιλότεχνη και ότι η νοημοσύνη της φθάνει σχεδόν τη λογική του άνθρωπου φαίνεται ιδίως απ' τις εξάγωνες θήκες πού φτιάνει για το μέλι.

Για να μη φεύγουν οι μέλισσες. Του ιδίου.
Οι μέλισσες δεν φεύγουν αν αλείψουμε τα στόματα των κυψελών με σβουνιά από βόδι πρωτότοκο. Όταν σταθεί και μπει μέσα το μελίσσι, πιάνουμε σιγά-σιγά τη βασίλισσα και τις κόβουμε τις άκρες απ' τα φτερά. Και επειδή μένει μέσα ή βασίλισσα οι άλλες δεν φεύγουν. Επίσης δεν φεύγουν οι μέλισσες αν κοπανίσουμε μαζί φύλλα από ελιά και αγριλιά και τρίβουμε κάθε βράδυ μ' αυτά την κυψέλη ή αν αλείψουμε με υδρόμελι τους τοίχους και τις κυψέλες. Στις μέλισσες όταν πρωτογεννιώνται δίνουμε να τρώνε μέσα σε σκάφες οινόμελι και μέσα στο οινόμελι βάζουμε φύλλα και θρούμπι πολυανθισμένο για να μην πνίγονται. Άλλοι κοπανίζουν σταφίδες ανακατεύουν μ' αυτές και λίγο θρούμπι και τα κάνουν μάζα και έτσι τρέφουν πολύ καλά τα μελίσσια όταν μένουν μέσα στις κυψέλες απ' το χειμώνα ή απ' την πολλή ζέστη και πεινούν. Όταν περάσουν 10 μέρες απ' την αρχή της άνοιξης βγάζουμε τις μέλισσες απ' τις κυψέλες με καπνό από ξερή σβουνιά για να βοσκήσουν και καθαρίζουμε και σαρώνουμε τις κυψέλες. Γιατί η βρώμα απ' τη κοπριά κάνει τις μέλισσες οκνές και οι αράχνες τις εμποδίζουν. Αν στην κυψέλη μέσα είναι πολλές κηρήθρες, τις χειρότερες τις παίρνουμε για να μην αρρωσταίνουν οι μέλισσες απ' τη στενοχώρια. Από κάθε κυψέλη δεν πρέπει να παίρνουμε περισσότερα από δύο μελίσσια. Γιατί ή κυψέλη γίνεται άτροφη και αδύνατη.

Πότε πρέπει να τρυγούμε τά μελίσσια. Του ίδιου.
Η καλύτερη εποχή για να τρυγήσουμε το μέλι και το κερί είναι όταν ανατέλλει η Πούλια. Κατά τούς Ρωμαίους στα μέσα του Μάη. Ο δεύτερος τρύγος γίνεται όταν αρχίζει το φθινόπωρο και ο τρίτος όταν βασιλεύει η Πούλια κατά το μήνα Οκτώβριο (ν. ήμ. 14 Όκτωβ.-13 Νοεμ.). Δεν τα τρυγούμε όμως θερισμένες ημέρες αλλά αναλόγως με την τελειότητα που έχουν οι κηρήθρες. Γιατί αν τα τρυγήσουμε πριν γίνουν τέλειες οι κηρήθρες, οι μέλισσες διψούν και στενοχώριουνται και παύουν τη δουλειά. Το ίδιο γίνεται και όταν αφαιρέσουμε με απληστία απ' τίς κυψέλες όλες τις μελόπηττες και τις αδειάσουμε τελείως. Στις μέλισσες πρέπει ν' αφήνουμε το 1/10 απ' τον καρπό την άνοιξη και το καλοκαίρι. Το χειμώνα δε να παίρνουμε μόνο το τρίτο και τ' άλλα δυο μέρη να τα αφήνουμε στις μέλισσες. Και έτσι ούτε στενοχωρούνται και έχουν και τροφή. Για να πλησιάσουμε στα μελίσσια χρησιμοποιούμε καπνό από σβουνιά ή από δεντρομολόχα. Κ' εκείνος που θα τρύγηση πρέπει ν' αλείφεται με χυλό από δεντρομολόχα για να μην τον κεντούν οι μέλισσες. Ωφέλιμο δε είναι και το μελισόχορτο, αν αλειφθούμε μ' αυτό καθώς και το άνθος του σχίνου.

Πώς προφυλάσσεται οποίος τρυγάει τα μελίσσια. Του Παξάμου.
Ανακατεύουμε αλεύρι από μοσχοσίταρρ καβουρδισμένο με χυλό από δεντρομολόχα και λάδι ως που να γίνει το μίγμα παχύ σαν μέλι. Με το μίγμα αυτό αλείφουμε καλά το πρόσωπο και τά γυμνά μέρη του σώματος και το ρουφάμε και το φυσάμε 3 ή 4 φορές στην κυψέλη. Κατόπιν καίμε σβουνιά μέσα σε μια μικρή χύτρα και τη βάνουμε κοντά στην τρύπα της κυψέλης έτσι ώστε ο καπνός να μπαίνει μέσα και την αφήνουμε μισή ώρα. Έπειτα τραβούμε τη χύτρα για να πηγαίνει έξω ο περίσσιος καπνός και τρυγούμε. Επίσης αν θέλουμε να βγάλουμε τις φωλιές των σφηκών μεταχειριζόμαστε τον ίδιον τρόπο, ανακατεύοντας στο μίγμα και αλεύρι από φακή.

Το μέλι. Πώς το διατηρούμε. Του Διοφάνους.
Το καλό μέλι πρέπει νά είναι διαυγές και ξανθωπό και λείο στην αφή. Όταν το τραβάει κανείς πρέπει να μην ξεκόβει εύκολα και όταν το σηκώσουμε ψηλά πρέπει να τρέχει σιγά-σιγά, να γίνεται λεπτό και νά ξεκολλάει. Όταν δε το τραβήξουμε χωρίς βία πρέπει να βγαίνει παχύ και να ευωδιάζει.
Όταν πολυκαιρίσει το μέλι ξεραίνεται, έκτος απ' το μέλι της Αττικής που διατηρείται υγρό αλλά μαυρίζει. Το κατώτερο μέλι το βράζουμε και έτσι γίνεται καλύτερο. Το καλό μέλι πρέπει να το τρώμε ωμό. Είναι δε, όχι μόνο στη γεύση ευχάριστο, άλλα και συντελεί στη μακροβιότητα. Όσοι γέροι τρέφονται με μέλι μόνο και ψωμί ζουν πολλά χρόνια. Διατηρεί δε και όλες τις αισθήσεις ακμαίες.
Ο Δημόκριτος όταν τον ερώτησαν πώς μπορούν οι άνθρωποι να μην αρρωσταίνουν και να γίνονται μακρόβιοι απάντησε: Αν αλείφουν το σώμα απ' έξω μεν με λάδι, από μέσα δε με μέλι.
Για να καταλάβουμε αν το μέλι είναι ανόθευτο βουτάμε το δάχτυλο μας και αν πράγματι είναι ανόθευτο δεν θα το λερώσουμε.

Πηγή: Γεωπονικά-Κασσιανού Βάσσου

Η μέλισσα εμφανίστηκε στον πλανήτη μας την Τριτογενή περιόδο στην αρχή της Καινοζωϊκής εποχής, δηλαδή πριν 65 εκατομμύρια χρόνια, πολύ νωρίτερα από την εμφάνιση του ανθρώπου. Αν υποθέσουμε ότι μαζί με τις μέλισσες εμφανίστηκε και το μέλι , μπορούμε να συμπεράνουμε με σιγουριά ότι από τότε μέχρι σχεδόν το16ο μ.Χ. αιώνα το μέλι ήταν το μοναδικό ζαχαρώδες μη παρασκευασμένο τρόφιμο στον τότε "γνωστό" κόσμο.

                                                                                                            Apis mellifera carnica (Pollmann, 1879 - καρνιολική μέλισσα)
Εξάπλωση:
Ρωσία (Καρπάθια), Αυστρία, Β. Γιουγκοσλαβία, Δαλματικές ακτές, Ουγγαρία,
Αλβανία και Ιόνια Νησιά
Μορφολογικά χαρακτηριστικά :
Είναι μαύρη μέλισσα με κοντές τρίχες, οι οποίες είναι γκρίζες στους κηφήνες .
Υπάρχει μεγάλη ποικιλομορφία ανάμεσα στα άτομα της ράτσας, διαμορφώνοντας
έτσι γεωγραφικούς οικότυπους με ξεχωριστά χαρακτηριστικά (Άλπεις, Δαλματία,
Ιόνιο). Θεωρείται από τις μεγαλύτερες σε μέγεθος μέλισσες, μαζί με την A.mellifera
mellifera, ενώ το μήκος της προβοσκίδας της φτάνει τα 6,4-6,8 mm.
Βιολογία :
Είναι προσαρμοσμένη να ζει σε περιοχές με μεγάλης διάρκειας και βαρείς
χειμώνες, οι οποίοι εναλλάσσονται γρήγορα με ξηρά και ζεστά καλοκαίρια. Στις
περισσότερες περιοχές ο γόνος σταματά από τα τέλη Σεπτεμβρίου μέχρι και τον
Φεβρουάριο-Μάρτιο.
Η ανάπτυξη την Άνοιξη είναι πολύ γρήγορη ("ανοιξιάτικη μέλισσα"). Το
καλοκαίρι η ποσότητα του γόνου που εκτρέφεται είναι ανάλογη με τις διαθέσιμες
πηγές γύρης και νέκταρος. Η χρησιμοποίηση της πρόπολης είναι ελάχιστη, όπως και η
παραπλάνηση. Έχει μεγάλη ικανότητα στον εντοπισμό της ακριβής θέσης ενός
αντικειμένου.
Έχει έντονη την τάση για σμηνουργία, τάση όμως η οποία μπορεί να ελεγχθεί
γενετικά. Αντίθετα η τάση για λεηλασία είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Η καρνιολική
μέλισσα παρουσιάζει ανθεκτικότητα στις ασθένειες του γόνου.
Εξ' αιτίας των καλών χαρακτηριστικών της η A.m. carnica έχει
αντικαταστήσει την A.m. mellifera στην Κ. Ευρώπη.                                                                                                                                                   Apis mellifera cecropia (Kiesenwetter,1869 - κεκρόπια μέλισσα)
Εξάπλωση:
Η κεκρόπια μέλισσα απαντάται προς βορρά έως τα Ιωάννινα, Μέτσοβο και
Καλαμπάκα, ενώ προς το νότο έως και την Πελοπόννησο.
Μορφολογικά χαρακτηριστικά :
Είναι μεγαλύτερη μέλισσα σε μέγεθος και από την καρνιολική και από τη
μακεδονίτικη μέλισσα, όπως έχει και μεγαλύτερη προβοσκίδα. Ο χρωματισμός της
είναι ανοιχτότερος από τις παραπάνω.
Βιολογία:
Δεν υπάρχουν βιβλιογραφικά στοιχεία για την βιολογία της κεκρόπιας
μέλισσας, αλλά δυστυχώς ούτε και αποτελέσματα έρευνας από έλληνες επιστήμονες.
Επισημαίνουμε εδώ ότι τα στοιχεία που αναφέρονται, στο παρόν άρθρο, προέρχονται
από έρευνα που έχει γίνει από ξένους ερευνητές σε Ινστιτούτα εκτός Ελλάδος, εκτός
μόνο από την περίπτωση της μακεδονίτικης μέλισσας, κατά την έρευνα της βιολογίας

της οποίας έλαβε μέρος και το Εργαστήριο Μελισσοκομίας-Σηροτροφίας του Α.Π.Θ.                                                                                                                                                     .Apis mellifera adami (Ruttner,1975 - Κρητική μέλισσα)
Εξάπλωση:
Κρήτη. Σε δείγματα που συνελέγησαν από τον Br. Adam το 1952, διαπιστώθηκε ότι η
κρητική μέλισσα δεν παρουσιάζει κοινά χαρακτηριστικά με τις μέλισσες της
Ηπειρωτικής Ελλάδας, αλλά με τις μέλισσες της Ανατολής και κυρίως με την
A.m.syriaca. Γενικά στην Ανατολική Μεσόγειο οι μέλισσες μπορούν να
ομαδοποιηθούν σε δύο μεγάλες ομάδες:
1η: A.m. Cypria, Syriaca, Anatoliaca και Adami (Ν. Αιγαίο),
2η: A.m. Intermissa, Sicula και Carnica (Ιόνιο).
Μορφολογικά χαρακτηριστικά:
Οι εργάτριες μέλισσες είναι δεύτερες σε μέγεθος μετά τις εργάτριες της
A.m.caucasica. Ετσι είναι μεγαλύτερη σε μέγεθος (αλλά με μικρότερα φτερά) και με
πιο σκοτεινό χρωματισμό σώματος από την A.m.ligustica, αν και ζει πιο νότια από
αυτή. Γενικά ο χρωματισμός του σώματος ποικίλλει με σταθερό όμως
χαρακτηριστικό το σκοτεινό θώρακα. Οι κηφήνες είναι χαρακτηριστικά μικρού
μεγέθους, με χρωματισμό σώματος ομοιόμορφα σκοτεινό.
Βιολογία:
Ξεχειμωνιάζει με επιτυχία ακόμα και σε ψυχρά-εύκρατα κλίματα. Η εκτροφή
του γόνου συνεχίζεται καθ' όλη τη διάρκεια του χειμώνα, ενώ παρουσιάζει έντονη
ανάπτυξη από το Φεβρουάριο και μετά φτάνοντας κατά το Μάιο σε 14-18 πλαίσια
γόνου. Η τάση σμηνουργίας είναι έντονη (60-200 βασιλικά κελιά ανά μελίσσι).
Αν και κάτω από φυσιολογικές συνθήκες παραμένει σχετικά ήρεμη κατά την
επιθεώρηση, γίνεται ιδιαίτερα επιθετική όταν οι συνθήκες γίνουν δυσμενής (π.χ. στο
ψυχρό κλίμα της Αγγλίας ή εξ'αιτίας της παρουσίας εχθρού).                                                                  Apis mellifera cypria (Pollmann,1879 - Κυπριακή μέλισσα)
Εξάπλωση: Κύπρος
Μορφολογικά χαρακτηριστικά:
Η εμφάνισή της θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί εξωτική. Μορφολογικά
ομοιάζει με τις γειτονικές ράτσες μελισσών A.m.syriaca και A.m.anatoliaca. Αν και
μικρότερη σε μέγεθος από αυτές έχει μεγαλύτερα πόδια και προβοσκίδα. Όσον αφορά
στο χρωματισμό ζώνες κίτρινες και καροτοπορτοκαλί εναλλάσσονται στο θώρακα και
στην κοιλιά, τόσο των εργατριών όσο και των κηφήνων.
Βιολογία:
Αν και ζει σε υποτροπικό κλίμα μπορεί να συναγωνιστεί στην επιτυχία κατά
το ξεχειμώνιασμα, πολλές άλλες ράτσες μελισσών εύκρατων κλιμάτων. Η εκτροφή
του γόνου διατηρείται σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα μέχρι και το Φθινόπωρο, ενώ
συλλέγει μεγάλες ποσότητες μελιού, πολύ από το οποίο χρησιμοποιείται για την
εκτροφή αυτού του γόνου. Παρουσιάζει έντονη τάση για σμηνουργία (περισσότερα
από 40 βασιλικά κελιά ανά μελίσσι).
Είναι πολύ επιθετική, ακόμα και όταν καπνίζεται, γεγονός που αποτελεί και

τον περιοριστικό παράγοντα στη διάδοσή της.                                                                                   Apis mellifera ligustica (Spinola, 1806 - Κίτρινη μέλισσα)
Εξάπλωση:
Η "κίτρινη" μέλισσα είναι η πιο διαδεδομένη ράτσα μέλισσας στον κόσμο,
αλλά και η αιτία δύο μεγάλων ανακαλύψεων, οι οποίες επηρέασαν ιδιαίτερα την
πορεία της μελισσοκομίας σε παγκόσμιο επίπεδο.
α. Κατά πρώτον όταν ο Dzierzon μετέφερε ιταλικές μέλισσες στη Γερμανία το 1852,
παρατήρησε ότι οι κόρες αυτών των βασιλισσών, που γονιμοποιούνταν με κηφήνες
της "μαύρης" μέλισσας (Apis mellifera mellifera), έδιναν κίτρινες εργάτριες μέλισσες
και μαύρους κηφήνες. Το γεγονός αυτό οδήγησε τους επιστήμονες στο συμπέρασμα
ότι οι κηφήνες προέρχονται από αγονιμοποίητα ωά, και έτσι μεταφέρονται σ'αυτούς
μόνο τα χαρακτηριστικά της "μητέρας" .
β. Οι μελισσοκόμοι του Ν. Κόσμου, οι οποίοι εκμεταλλεύονταν την κοινή μαύρη
Β.Δ.Ευρωπαϊκή μέλισσα, μετά την εισαγωγή της Ιταλικής μέλισσας, προτίμησαν
σαφώς την τελευταία, καθώς ανέπτυξε πολύ μεγαλύτερους πληθυσμούς και ήταν
λιγότερο επιθετική. Όμως μετά τις τυχαίες συζεύξεις βασιλισσών της Ιταλικής ράτσας
με κηφήνες της Β.Δ. Ευρωπαϊκής ράτσας, τα υβρίδια που δημιουργήθηκαν ήταν
ιδιαίτερα επιθετικά. Για να εξασφαλιστεί η καθαρότητα της Ιταλικής ράτσας
ξεκίνησαν, κατά το τέλος του 19ου αιώνα, οι πρώτες προσπάθειες τεχνητής
σπερματέγχυσης στη μέλισσα.
Γενικά η Ιταλική ράτσα αποτελεί ίσως την πιο διαδεδομένη ράτσα μελισσών,
συνδυάζοντας την προσαρμοστικότητα σε διάφορες κλιματολογικές συνθήκες με
κάποια χαρακτηριστικά στη συμπεριφορά της, απαραίτητα στη σύγχρονη
μελισσοκομία, όπως π.χ. την ανάπτυξη μεγάλων πληθυσμών, χωρίς ιδιαίτερη τάση
για σμηνουργία.
Μορφολογικά χαρακτηριστικά:Είναι μικρότερη σε μέγεθος από την Μαύρη Μέλισσα, ενώ μοιάζει ιδιαίτερα
με την Καρνιολική. Στο χρωματισμό του σώματός της υπερτερεί το κίτρινο, έχει
μακριά προβοσκίδα (6,3-6,6mm), τρίχωμα πιο κοντό και κοντή και πλατιά κοιλία.
Βιολογία:
Παρουσιάζει ικανοποιητική προσαρμοστικότητα σε διάφορα περιβάλλοντα.
Παραμένει ήσυχη επάνω στο πλαίσιο. Δεν θεωρείται επιθετική μέλισσα.
Έχει την τάση να αναπτύσσει μεγάλους πληθυσμούς και να αποθηκεύει πολύ
μέλι. Δεν σμηνουργεί εύκολα. Ο ρυθμός ωοτοκίας αρχίζει να αυξάνεται σιγά-σιγά την
Άνοιξη, φτάνοντας στο υψηλότερο σημείο του κατά τον Μάιο. Από 'κει και πέρα
διατηρείται επίσης σε υψηλά επίπεδα έως και το Φθινόπωρο. Ξεχειμωνιάζει εύκολα
και διατηρεί το Χειμώνα γόνο. Η ωοτοκία σταματά για ένα μικρό χρονικό διάστημα
μόνο κατά το τέλος του χρόνου (Δεκέμβριο-Ιανουάριο).
Συλλέγει μικρή ποσότητα πρόπολης. Ο χορός επικοινωνίας διαφέρει από τον
αντίστοιχο άλλων φυλών μελισσών. Έχει σχήμα "δρεπανιού" και θεωρείται
ενδιάμεσος μεταξύ κυκλικού και μεικτού χορού. Δίνει πληροφορίες για ανθοφορίες
που δεν βρίσκονται σε μεγάλη απόσταση από την κυψέλη. Γενικά η ιταλική μέλισσα
δεν μπορεί να εκμεταλλευτεί μεγάλης ακτίνας περιοχή συλλογής (είναι μέλισσα
"μικρών αποστάσεων" σε αντίθεση με την A.m.carnica ). Σαν κύρια πληροφορία για
τη συλλογή χρησιμοποιεί το χρώμα και όχι το σχήμα ή τη θέση της τροφής σε σχέση

με τη φωλιά. Παραπλανάται εύκολα.                                                                                                   Apis m ellifera syriaca (Buttel-Reepen,1906 - Συριακή μέλισσα).
Εξάπλωση:
Ισραήλ, Ιορδανία, Λίβανος, Συρία.
Μορφολογικά χαρακτηριστικά:
Είναι η μικρότερη σε μέγεθος μέλισσα από όσες έχουν αναφερθεί. Μόνο στην
Αφρική υπάρχουν ράτσες μελισσών μικρότερες σε μέγεθος από αυτή. Το μικρό
μέγεθος της Συριακής μέλισσας εκφράζεται και από τον αριθμό των εργατικών
κελιών που κτίζει ανά τετραγωνική παλάμη (dm²), ο οποίος ανέρχεται σε 484
εργατικά κελιά/dm² σε αντίθεση με τα 427 εργατικά κελιά/dm² των Ευρωπαϊκών
μελισσών .
Βιολογία:
Όπως είναι φυσικό δεν είναι ανθεκτική στις χαμηλές θερμοκρασίες. Συλλέγει
μεγάλες ποσότητες μελιού. Έχει έντονη τάση για σμηνουργία (200-300 βασιλικά
κελιά ανά μελίσσι). Δεν συλλέγει, ούτε χρησιμοποιεί πολύ την πρόπολη.
Έχει αναπτύξει επιτυχείς μηχανισμούς άμυνας (μείωση έως τέλεια απουσία
πτήσεων συλλογής) για την αντιμετώπιση της σφήκας V. orientalis. Είναι ιδιαίτερα
επιθετική, ακολουθεί το αίτιο της ενόχλησης (π.χ. άνθρωπο) έως και 500 μ. μακριά
από την κυψέλη, και μπορεί επίσης να επιτεθεί και σε μεγάλα ζώα και να τα
σκοτώσει.
Το χαρακτηριστικό που κάνει μοναδική την Συριακή μέλισσα είναι ότι, κατά
την αντικατάσταση της βασίλισσας, στο μελίσσι ζουν πολλές παρθένες βασίλισσες,
έως ότου κάποια από αυτές γονιμοποιηθεί επιτυχώς και αρχίσει να ωοτοκεί. Με
δεδομένο ότι στις Ευρωπαϊκές κυρίως ράτσες μελισσών, κατά την αντικατάσταση των
βασιλισσών, ένα ποσοστό 20% αυτών χάνεται κατά τη "γαμήλια πτήση", με
αποτέλεσμα το μελίσσι να μένει ορφανό χωρίς τη δυνατότητα παραγωγής άλλων
βασιλικών κελιών, το χαρακτηριστικό αυτό της Συριακής μέλισσας αποκτά ιδιαίτερη
και μοναδική σημασία. Έτσι λοιπόν από το 1906 έχει εισαχθεί η Συριακή μέλισσα
στις Η.Π.Α. και χρησιμοποιούνται σε ερευνητικά προγράμματα, τα οποία σκοπό
έχουν να κατανοήσουν οι επιστήμονες και να εντοπίσουν το μηχανισμό που οδηγεί σ'
αυτή τη συμπεριφορά, έτσι ώστε ίσως να γίνει δυνατή η μεταφορά του και σε άλλες
ράτσες μελισσών.
14Αναρτήθηκε από Μελισσεύς